به گزارش نماینده، مهدی شبان مسک در وبلاگ “حضوری برای ظهور” نوشت:
در ماه مبارک رمضان یکی از سئوالاتی که خیلی زیاد پرسیده میشه و خیلی ها این سئوال توی ذهنشون هست اینه که چرا کسی که به مسافرت میره نمیتونه روزه بگیره؟
امروزه سفرها مثل قدیم با شتر و جهارپا وقاطر و… نیست، حکم روزه مسافر برای آن زمانی است که مسافرتها با کلی مشقت همراه بوده اما الان سفرها دیگه مشقتی نداره در عرض کمتر ازیک ساعت با هواپیما هزار کیلومتر مسیر طی میشه بدون اینکه شخص احساس خستگی کنه آیا باتوجه به شرایط امروز بازهم باید در سفر نمازها را شکسته خواند و روزه نگیریم!؟
برخی ها هم گوشه و کنار خودشون با این استدلالات بسیار محکم به این نتیجه می رسند که این حکم دیگه برداشته شده هرچند متخصصین دینی (مراجع تقلید) همچنان اصرار بر بطلان روزه مسافر دارند! لذا خیلی راحت بیان میکنند که دیگه در مسافرت هم روزه میگیریم!
قبل از پاسخ؛ چند سئوال
اگر واقعا علت تامه حرام بودن روزه در سفر، سختی ومشقت باشه، چرا بیان داشته اند که اگر قصد ده روز داشته باشید دیگه حکم مسافر را ندارید؟
یعنی کسی که در آن زمان با شترو قاطر مسافرت می نموده وقتی به محلی می رسید که قرار بوده ده روز آنجا بماند طبق روایات نمازش کامل و روزه اش هم صحیح بوده سئوال اینه این شخص که مثلا یک ماه در سفر بوده و از راه دور آمده چرا وقتی چنین قصدی داره نباید نمازش شکسته خوانده بشه؟ مگه خسته نبوده؟ مگه براش سخت و دشوار نبوده؟ علی القاعده باید برای این افراد نیز حکم می کردند که حداقل چند روز اول روزه نگیرند و نمازشان شکسته باشه! (دقت کنین)
اگه همین شخص ۹ روز و نیم قرار بود بماند حکم مسافر را داشت، سئوال اینه که آن نصف روز چقدر واقعا تاثیر داره؟ چرا کمتر از ده روز بیان نشده؟ این اعداد و ارقام برای چیست؟
اگر علت تامه این باشه باید هر چه سفر طولانی تر و با مشقت تر باشد، تخفیف بیشتر باشد و حال آن که کسی که شغلش مسافرت هست و دائما سفر می کند، باید نمازش را تمام بخواند و روزه اش را نیز بگیرد.
آیا بازهم می توان ادعا کرد که علت تامه وفلسفه این حکم فقط راحتی در سفر بوده؟
اما پاسخ
اولا: مسافرتهای امروزی هم غالبا با مشکلاتی همراه هست
شکسته بودن نماز و عدم وجوب روزه ی شخص مسافر در واقع یک لطف الهی در برابر مشکلات سفر است و معیار مشکلات سفر غالب مردم می باشد نه فرد فرد آنها
ضمن اینکه گرچه این روزها، وسایل نقلیه و ابزار مسافرت با گذشته فرق کرده است، ولی در عین حال، مسافرت دارای محذورات زیادی است. شما اگر به تجربه خودتان مراجعه کنید، ملاحظه خواهید کرد که اصولاً در سفر ـ به ویژه در میان راه ـ آن آرامش لازم وجود ندارد؛ (و شاهد آن هم اینه که این ضرب المثل در عرف جامعه هست که هیچ جایی مثل خونه خود انسان نمیشه) به ویژه آن که در سفر با وسایل سریع، دغدغه ها بسیار زیاد و فرصت اندک است
بنابراین علیرغم تسهیلات زیادى که در مسافرتها ایجاد شده، حتى در عصر و زمان ما سفر براى غالب مردم مشکلات روحى و جسمى مخصوص خود را دارد، بدین جهت به ما دستور داده اند که نمازهاى چهار رکعتى را در سفر (البته با شرایطى که در رساله ها آمده) شکسته بخوانیم. و ما باید تابع دستورات دین باشیم و احکام ناظر به مشکلات غالب مردم است.
قرآن و روزه گرفتن در سفر
ثانیا: پشتوانه این حکم صریح آیات قرآن است
برخی با این استدلالات به اصطلاح محکم خود مراجع تقلید را به باد نقد گرفته و محکوم به تحجر می کنند در حالیکه خود بدن هیچ مطالعه ای در آیات و روایات اهل بیت علیهم السلام به گمانه زنی درمورد احکام الهی می پردازند و فتوا می دهند و توقعشان این است که مراجع نیز مثل آنها به روز باشند و صریح قرآن و روایات فراوانی که در این زمینه وارد شده همه را کنار بگذارد.
مواظب باشیم که مصداق این آیات قرآن قرار نگیریم که می فرماید:
«وَ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً آنها هرگز به این سخن دانشى ندارند، تنها از گمان بى پایه پیروى مى کنند با اینکه «گمان» هرگز انسان را از حقّ بى نیاز نمى کند! »۱
در قرآن کریم آیات ۱۸۳ و ۱۸۴و۱۸۵ سوره مبارکه بقره می خوانیم:
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ * أَیَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَریضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَى الَّذینَ یُطیقُونَهُ فِدْیَهٌ طَعامُ مِسْکینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَریضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُریدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُریدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّهَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ
«اى افرادى که ایمان آوردهاید روزه بر شما نوشته شده، همانگونه که بر کسانى که قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهیزکار شوید.
چند روز معدودى را (باید روزه بدارید) و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد تعدادى از روزهاى دیگر را (روزه بدارد) و بر کسانى که روزه براى آنها طاقتفرساست؛ (همچون بیماران مزمن، و پیرمردان و پیرزنان)، لازم است کفّاره بدهند: مسکینى را اطعام کنند؛ و کسى که کارِ خیرى انجام دهد، براى او بهتر است؛ و روزه داشتن براى شما بهتر است اگر بدانید
(روزه، در چند روز معدودِ) ماهِ رمضان است؛ ماهى که قرآن، براى راهنمایى مردم، و نشانههاى هدایت، و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است. پس آن کس از شما که در ماه رمضان در حضر باشد، روزه بدارد و آن کس که بیمار یا در سفر است، روزهاى دیگرى را به جاى آن، روزه بگیرد خداوند، راحتى شما را مىخواهد، نه زحمت شما را هدف این است که این روزها را تکمیل کنید؛ و خدا را بر اینکه شما را هدایت کرده، بزرگ بشمرید؛ باشد که شکرگزارى کنید»
در این آیات دو بار بیان شده که کسانیکه در سفر هستند نباید روزه بگیرند و درعوض به جای آن بعد از رمضان روزه بگیرند تفسیر این آیات را در کتب تفسیری می توانید مطالعه فرمایید.
روایات و روزه مسافر
ثالثا: روایات فراوان در مساله روزه مسافر داریم منجمله
۱- پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید: «ان الله تعالی وضع عن المسافر الصوم و شطر الصلاه؛ خداوند متعال، روزه و مقداری از نماز را از مسافر برداشته است» ۲
۲- امام صادق علیه السلام از پدران خود و آنان از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل کرده اند که:
«انّ الله اهدی الیَّ و الی امتی هدیه لم یهدها الی احد من الامم کرامه من الله لنا، قالوا و ماذاک یا رسول الله؟ قال: الافطار فی السفر و التقصیر فی الصلاه. فمن لم یفعل ذلک، فقد رد علی الله عزوجل هدیته
خداوند متعال هدیه ای به من و امتم کرامت فرموده که به امت های گذشته نداده است. عرض کردند: آن هدیه چیست؟ فرمود: اجازه افطار روزه و نصف شدن نماز [نمازهای چهار رکعتی] در مسافرت؛ پس هر کسی چنین نکند، هدیه خداوند را رد کرده است.»۳
۳- حضرت علی علیه السلام می فرماید: «من قصر الصلاه فی السفر و افطر، فقد قبل تخفیف الله عزّوجل و کملت صلاتُهُ
هر کس نماز را در مسافرت شکسته بخواند و روزه اش را افطار کند، تخفیف [و هدیه] خداوند را پذیرفته و نمازش کامل است».۴
۴- «جابر بن عبد اللَّه مى گوید: هنگامى که پیامبر صلى الله علیه و آله براى فتح «مکّه» حرکت فرمود (سال هشتم هجرت) «ماه مبارک رمضان» بود، جمعیت زیادى با حضرت بودند، گروهى سواره و گروهى پیاده، وقتى به منزلگاه «کراع الغمیم» رسید، دستور داد ظرف آبى آوردند و روزه خود را افطار کرد، همراهان نیز افطار کردند، ولى عجب این که، جمعى از آنها بر پیامبر صلى الله علیه و آله پیشى گرفتند، و حاضر به افطار نشدند، و بر روزه خود باقى ماندند، پیامبر، آنها را «عصاه» یعنى «جمعیت گنهکاران» نامید» ۵
این حدیث نصى در تحریم روزه است.
۵- پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند: «روزه در سفر، از نیکویى نیست.»۶
۶- پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند: «مسافر روزه دار مانند ساکن در وطن روزه خوار است.»۷
فرق علت و حکمت
رابعا: بین علت حکم و حکمت حکم فرق است(دقت کنید)
علّت حکم را نباید با حکمت و فلسفه آن خلط کرد. مثلًا علّت قصر نماز مسافر، نفس سفر است- با شرایط مخصوص-؛ امّا حکمت و مصلحت آن، مثلًا رفع مشقّت و زحمت سفر است. حال اگر سفر براى بعضى هیچ زحمت و مشقّتى نداشته باشد و حتّى با وسائل مخصوص امروزى راحت تر از منزل و وطن شخص باشد، باز نماز قصر است چرا که علّت آن به قوت خود باقى است و حکم دائر مدار علّت خود مى باشد.
از این رو، اگر کسى مسافر نباشد و در وطن خویش اقامت دارد، ولى به خاطر خستگى ناشى از کار، در زحمت است، نمى تواند نماز خود را قصر بخواند.
و شاید خلط کردن علّت حکم با فلسفه و حکمت آن و عدم تمییز و تشخیص آنها سبب شده باشد که احکام الهى دست خوش تحریف و تغییر قرار گیرد و احکام آسمانى رنگ زمینى به خود بگیرد!! ۸
روایتی زیبا در باب فلسفه احکام
شیخ صدوق در کتاب معروف خود علل الشرایع حدیث مفصّل و طولانى را درباره فلسفه احکام از «فضل بن شاذان» از امام رضا علیه السلام نقل کرده است، که در بخش آغازین آن حدیث چنین آمده است:
«اگر کسى سؤال کند: آیا ممکن است شخص حکیم، بنده خود را بدون علّت و فلسفه، به یک سلسله کارها مکلّف کند؟
پاسخ مى دهیم: هرگز! چرا که او حکیم است، و کارهاى او توأم با حکمت است، نه بیهوده و بدون هدف.
اگر کسى بپرسد: چرا خداوند مخلوقات خود را مکلّف کرده است؟
پاسخ مى دهیم: در تکلیف خداوند علل و فلسفه هایى است!
اگر سؤال کند: آن علل و اسرار، شناخته شده است یا ناشناخته؟
پاسخ مى دهیم: شناخته شده.
اگر سؤال شود: آیا شما آن اسرار و فلسفه ها را مى دانید و مى شناسید؟
پاسخ مى دهیم: برخى از آنها را مى شناسیم و بعضى دیگر را نمىشناسیم».۹
از این حدیث شریف استفاده مى شود که:
اوّلًا:تمام افعال و احکام الهى فلسفه و سرّى دارد.
ثانیاً: همه اسرار احکام در دست همگان نیست، بلکه فلسفه برخى از احکام، بر انسانهاى معمولى پنهان است.
ثالثاً: ما موظفیم به همه دستورات الهى عمل کنیم و به هیچ وجه عمل به آن وابسته به آگاهى از فلسفه آن نیست. ۱۰
امام امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: «و لکنّ اللَّه سبحانه یبتلى خلقه ببعض ما یجهلون اصله، تمییزاً بالاختبار لهم، و نفیاً للاستکبار عنهم، و إبعاداً للخُیَلاء منهم
و لکن خداوند مخلوقات خویش را با امورى که از فلسفه و ریشه آن آگاهى ندارند مى آزماید تا مطیع از عاصى ممتاز گردد و تکبّر را از آنها بزداید و آنان را از کبر و نخوت دور سازد.»۱۱
جمع بندی
بنابراین حکم حرام بودن روزه مسافر براساس پشتوانه آیات و روایات می باشد ضمن اینکه بیان شد علت تامه این حکم نیزمشقت و سختی نبوده و در هیچ روایت معتبری چنین علتی برای این حکم نیامده است وریشه برخی از این اشتباهات فرق نگذاشتن بین علت و حکمت می باشد.
[۱] – آیه ۲۸ سوره مبارکه نجم
[۲] – کنزالعمال، ج ۸، ص ۵۰۳
[۳] – شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۵۴۰
[۴] – میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل الشیعه، ج ۱، ص ۵۰۳.
[۵] – تفسیرنمونه جلد۲۲ صفحه ۱۵۷
[۶] – بدایه المجتهد، ج ۱، ص ۲۰۶
[۷] – احکام القرآن جصاص، ج ۱، ص ۲۱۴، الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۹۱، منتخب کنز العمال در حاشیه مسند، ج ۳، ص ۳۴۲
[۸] – آیت الله مکارم، دائره المعارف فقه مقارن، جلد۱؛ ص ۳۸۹
[۹] – علل الشرایع، جلد ۱، ص ۲۵۱، باب ۱۸۲
[۱۰] – آیت الله مکارم، دائره المعارف فقه مقارن، جلد۱؛ ص ۴۱۶
[۱۱] – نهج البلاغه، خطبه ۱۹۲
منبع: جهان
