نماینده – دوره سوم مجلس شورای اسلامی پس از برگزاری انتخاباتی دو مرحله ای از ۷ خرداد ۱۳۶۷ کار خود را آغاز کرده و در ۶ خرداد سال ۱۳۷۱ به کار خود پایان داد .
مهمترین موضوعی که می توان در بررسی آن چه که در انتخابات مجلس سوم روی داد بدان پرداخت انشعاب در جامعه روحانیت مبارز و شکل گیری تشکل جدیدی به نام مجمع روحانیون مبارز می باشد .
چگونگی برگزاری انتخابات این دوره در شرایط خاص و حساس جنگ شهرها (اسفند ۱۳۶۶ تا اواخر اردیبهشت ۱۳۶۷) که توسط رژیم صدام حسین شروع شده بود حائز اهمیت می باشد.
همچنین در آستانه انتخابات این دوره مجلس ، مجمع روحانیون مبارز تهران که انشعابی از جامعه روحانیت مبارز تهران بود تشکیل شد و انتخابات را تحت تاثیر قرار داد.
مجلس سوم در حالی آغاز به کار کرد که اکثریت نمایندگان آن هوادار دیدگاه مجمع روحانیون مبارز تهران بودند این دوره از مجلس شورای اسلامی به دلیل رهنمودهای مهم امام خمینی در زمان برگزاری انتخابات و شکل گیری مجلس به سمت حمایت از دولت پیش رفت.
تشکل های فعال در انتخابات
در زمان انتخابات سومین دروه مجلس شورای اسلامی هیچ حزب رسمی در ایران فعالیت نداشت فعالیت تنها حزب رسمی کشور یعنی حزب جمهوری اسلامی حدود ده ماه قبل از برگزاری مرحله اول انتخابات دوره سوم مجلس به پیشنهاد و درخواست حضرت آیت الله خامنه ای رئیس جمهور وقت و آیت الله هاشمی رفسنجانی رئیس وقت مجلس و با موافقت امام خمینی در ۱۱خرداد ماه ۱۳۶۶ تعطیل شد.
پیش از این تاریخ نیز امام در مهر ۱۳۶۵ با انحلال سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی موافقت نموده بودند. با وجود انحلال سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و حزب جمهوری اسلامی گروهها و تشکل های مختلفی در تهران و شهرستانها فعالیت می کردند. این گروهها بیشتر شامل تشکل های روحانیون و انجمن های اسلامی نهادهای مختلف بود.
در آستانه مجلس سوم و هنگامی که جامعه روحانیت مبارز اقدام به تهیه لیستی از کاندیداهای پیشنهادی برای مجلس کرد اختلافات قبلی بین آنان تشدید شد ریشه این اختلافات در نگرش های مختلف روحانیون اسلام گرا بود که درباره مسائلی همچون میزان نقش دولت در اقتصاد، بحث فقه پویا و فقه سنتی ، نحوه نگرش به ولایت فقیه و اختیارات وی و … بود به طور که جریان مخالف دولت موسوی که اکثریت را در جامعه روحانیت مبارز تشکیل می داد مایل به کاندیدا کردن نیروهای غیر همفکر خود نبودند و به همین دلیل روحانیون اقلیت که از سیاست های دولت موسوی حمایت می کردند احساس کردند که توسط اکثریت در حال کنار گذاشتن می باشند و به همین دلیل اقدام به انشعاب از جامعه روحانیت و ایجاد تشکل جدیدی به نام مجمع روحانیون مبارز کردند که این انشعاب با تایید امام خمینی(بعد از دیدار با موسوی خوئینی هابا ایشان ) نیز همراه شد.
امام انشعاب تشکیلاتی و اظهار عقیده مستقل را به معنای اختلاف ندانست و خواستار توفیق آنها شد امام طی نامه ای اعلام کرد چون دو گروه مذکور در اصول با هم مشترکند آنها را تایید می کند زیرا در اسلام باب اجتهاد باز است و انتقاد سازنده باعث رشد جامعه می شود و حتی به گفته یکی از اعضای روحانیون مبارز به این تشکل جدید کمک مالی کرد. رک یحیی فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، تهران: چاپ و نشر عروج،۱۳۸۷، ص۱۱۲ـ ۱۱۱
در واقع روحانیون مبارز ادامه طیف جریان چپ در کشور بودند که از فقه پویا و لزوم استفاده از احکام ثانویه و حکومتی بر اساس مصلحت برای رفع مشکلات کشور و مبسوط الید بودن رهبر و با تاکید بر عدالت اجتماعی از افزایش نقش دولت در اقتصاد و امور اجتماعی و سیاستهای دولت موسوی حمایت می کردند.
لیست کاندیدهای مورد حمایت مجمع روحانیون مبارز برای مرحله اول انتخابات عبارت بود از:عبدالواحد موسوی لاری، عیسی ولائی، هادی غفاری، مرتضی الویری، مرتضی کتیرایی، گوهر الشریعه دستغیب، نجفقلی حبیبی، محمد سلامتی، حسین مظفرنژاد، مرضیه حدیدچی دباغ، فخرالدین حجازی، حسین فروتن، ابراهیم اصغرزاده، سید محمد میرمحمدصادقی، سید محمد سعید تسلمی، جعفر نجفی علمی، عباس دوزدوزانی، عاتقه رجایی.
کاندیداهای جامعه روحانیت مبارز تهران نیز عبارت بودند از: محمد یزدی، محمدعلی موحدی کرمانی، علی اکبر ناطق نوری، قربانعلی دری نجف آبادی ، مریم بهروزی، زهرا عباسی، سعید امانی، حبیب الله عسگر اولادی، سید رضا زواره ای ، بادمچیان، محمدرضا باهنر، محمد نبی حبیبی، کاظم سیفیان، سعید رجایی خراسانی، هاشم رهبری، احمد باقری، حسن غفوری فرد، محسن مجتهد شبستری. رک عباس شادلو، تکثرگرایی در جریان اسلامی، تهران: نشر وزراء، ۱۳۸۱، ص۱۲۸
سه تشکل دیگر یعنی دفتر تحکیم وحدت، انجمن اسلامی معلمان ایران و تهران و تشکیلات خانه کارگر ایران ـ تهران در شهر تهران به هم پیوستند و ائتلافی به نام ائتلاف مستضعفین و محرومین را تشکیل دادند که از نظر فکری به روحانیون مبارز تهران نزدیک بودند و کاندیداهای این ائتلاف در ۲۵مورد با لیست روحانیون مبارز مشترک بود در حالی که با لیست روحانیت مبارزتهران تنها در نه مورد اشتراک داشت علاوه بر تشکل ها و گروه های یاده شده شرکت کننده در انتخابات بنا به اظهارات محتشمی پور وزیر کشور وقت نهضت آزادی قصد شرکت در انتخابات دوره سوم مجلس را داشت به همین دلیل وی نامه ای به محضر امام خمینی فرستاد و درباره شرکت نهضت ازادی در انتخابات سوال کرد .
در آن زمان نهضت آزادی به علت داشتن مواضع لیبرال گرایانه و اعتقاد به داشتن رابطه با امریکا مورد سوء ظن بود . امام خمینی در بهمن ماه ۱۳۶۶ نامه ای در مورد نهضت آزادی و شرکت آنان در انتخابات برای سران سه قوه و هم چنین وزارت اطلاعات ارسال نمودند در ان نامه امام بعد از یادآوری سوابق و عملکرد نهضت آزادی شرکت آنان در انتخابات و سایر امور کشور را رد کردند. رک رضا جهان محمدی، مجلس شورای اسلامی دوره سوم، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۹، صفحه ۲۹
پیام امام خمینی راجع به اهمیت انتخابات مجلس سوم
امام خمینی در آستانه انتخابات دوره سوم مجلس شورای اسلامی پیام مهمی خطاب به مردم ایران فرستادند این پیام سه محور عمده داشت:
محور اول : امام با اشاره به اهداف دشمنان در ایجاد تفرقه بین مردم ایران همه مردم را به وحدت دعوت نمودند و با اشاره به جنگ شهرها و شرایط خاص کشور اعلام نمودند :«…اینجانب تحت هر شرایطی در انتخابات شرکت می کنم …»
در بخش دوم پیام امام تاکید کردند مردم در انتخابات آزادند و احتیاج به قیم ندارند و کسی حق تحمیل فرد یا افرادی را به مردم ندارد همچنین از مردم ایران خواستند با دقت تمام به نمایندگی رای دهند که معتبد به اسلام باشند و طعم تلخ فقر را چشیده باشند و در قول و عمل مواضع اسلام پابرهنگان زمین و اسلام مستضعفین ، اسلام رنجدیدگان تاریخ، اسلام عارفان مبارزه جو، اسلام پاک طینتان عارف و در یک کلمه مواضع اسلام ناب محمدی (ص) باشند و افرادی که طرفدار اسلام امریکایی هستند را طرد نمایند.
در قسمت سوم پیام امام کاندیداهای نمایندگی مجلس را به رعایت حریم و قوانین تبلیغات انتخاباتی و توهین نکردن رقبا به هم توصیه کردند و همچنین به علت شرایط خاص کشور و جبهه ها مردم را به حضور بیشتر و چشمگیر در جبهه های جنگ دعوت کردند.
پس از پیام امام خمینی ، جامعه روحانیت مبارز تهران و جامعه مدرسین هم به دلیل دیدگاه های اقتصادی شان به عنوان نماد اسلام امریکایی در جامعه مطرح شدند.
حجت الاسلام علی اکبر ناطق نوری عضو جامعه روحانیت مبارز در این باره می گوید:«…آقایان [روحانیون مبارز تهران] چون کارهای ژورنالیستی و تبلیغاتی را بهتر از ما بلد هستند این گونه جا انداختند که جامعه روحانیت و جامعه مدرسین ضد امام هستند و اسلام آنها نیز امریکایی است…» رک خاطرات حجت الاسلام علی اکبر ناطق نوری، تدوین مرتضی میردار، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، ۱۳۸۴، ص۱۰۹ـ ۱۰۸
در نتیجه این تبلیغات و شناساندن جامعه روحانیت مبارز تهران به عنوان طرفدار اسلام امریکایی و اسلام سرمایه داری بود که اکثر نمایندگان این تشکل در انتخابات رای نیاوردند با وجود این تاثیرات ، جامعه روحانیت مبارز بعد از انتشار پیام امام با صدور بیانیه ای از پیام ایشان حمایت کردند.
مجمع روحانیون مبارز و دفتر تحکیم وحدت از جمله گروه هایی بودند که در حمایت از پیام امام بیانیه صادر کردند . رک کیهان، ۱۵/۱/۶۷
برگزاری انتخابات
مراحل اجرایی انتخابات دوره سوم مجلس شورای اسلامی با ثبت نام نامزدهای نمایندگی از تاریخ چهارشنبه ۱۹اسفند ماه ۶۶ به مدت یک هفته یعنی تا ساعت ۳۰ : ۱۴ روز سه شنبه ۲۵ اسفند ۱۳۶۶ آغاز شد تعداد داوطلبان نمایندگی مجلس در این دوره ۲۰۰۱ نفر و نامزدهایی که صلاحیت آنها به تایید مراجع قانونی رسیده بود تقریبا ۱۶۱۵ نفر بودند.
از این تعداد ۲۰۶ تن از نمایندگان دوره دوم مجلس بودند.
مرحله اول انتخابات سومین دوره مجلس در روز جمعه ۱۹ فروردین ۱۳۶۷ برگزار شد در حدود ۳۰هزار شعبه اخذ رای که بیش از ۲۶۰ شعبه آن به تهران اختصاص داشت در ۱۹۱ حوزه انتخابیه در سراسر کشور آماده اخذ رای از مردم بودند.
علی رغم حملات موشکی و هوایی عراق به تعدادی از استان ها و بحران جنگ شهرها و بر خلاف تبلیغات وسیع رسانه های خارجی مبنی بر امکان بمباران شهرهای ایران در روز برگزاری انتخابا آرای مردم مناطق مورد حمله قرار گرفته از افزایش قابل توجهی نسبت به دوره دوم مجلس برخوردار بود و در برخی نقاط تا ۵۸ % افزایش داشت.
بیشتر منتخبان از تهران و شهرستانها از لیست های ارائه شده توسط مجمع روحانیون مبارز ، دفتر تحکیم وحدت ، انجمن اسلامی معلمان ایران و انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه ها و خانه کارگر بودند.
در حقیقت نامزدهای معرفی شده توسط جامعه روحانیت مبارز و کسانی که اندیشه های مشابه با جامعه روحانیت مبار داشتند رای کمتری آوردند کسانی مانند حجت الاسلام علی اکبر ناطق نوری ، محمدرضا باهنر، آیت الله یزدی، حبیب الله عسگر اولادی از چهره های شاخص و مورد حمایت جامعه روحانیت مبارز بودند که به دور دوم راه یافتند.
در انتخبات مرحله دوم که در روز جمعه ۲۳ اردیبهشت ۱۳۶۷ مصادف با روز جهانی قدس برگزار شد در تهران ۱۶ نفر انتخاب شدند از بین این ۱۶نفر به جز سعید رجایی خراسانی ، ناطق نوری و باهنر بقیه سیزده نفر از لیست نامزدهای مورد حمایت مجمع روحانیون مبارز تهران بودند.
از لیست مورد حمایت جامعه روحانیت در مرحله دهم ۵ نفر به مجلس راه یافتند و افرادی مانند آیت الله یزدی، محی الدین انواری، قربانعلی دری نجف آبادی و عسگر اولادی که از بزرگان و افراد مشهور این لیست بودند رای نیاوردند.
همانند دوره اول در مرحله دوم نیز اکثر رای آورندگان طرفدار روحانیون مبارز یا همفکر با این تشکل بودند.
وقتی چرخ پوپولیسم ارابه ران را زیر می گیرد !
در نهایت می توان گفت هر چند که جریان چپ در آن برهه بر ارابه پوپولیسم سوار شد و از اسلام آمریکایی که به حق از سوی امام خمینی در مقابل اسلام آمریکایی مطرح شده بود برای تخریب و حذف رقبا چونان حربه بهره برد ولی همین ارابه در اواسط دهه ۷۰ و این بار به مقتضای فلسفه تاریخ به راه افتاد و به گفته ابراهیم اصغر زاده این بار چرخ پوپولیسم ارابه ران را زیر گرفت !
آیت الله مهدوی کنی در این زمینه در خاطرات خود می گوید : من خدمت امام شرفیاب شدم و عرض کردم اگر واقعا جتابعالی به عنوان امام و رهبر ما، ما را آمریکایی می دانید ، قاعده اش این است که ما را از صفحه وجود محو بفرمائید …ویا دستور بفرمائید ما را داخل دریاچه ساوه بریزند و در جامعه روحانیت را ببندند و کرکره اش را پائین بکشند…تا من گفتم اگر ما آمریکایی هستیم ما را به دریاچه ساوه بریزید ، ایشان سریع سرشان را بلند کردند و گفتند خیر ، من کی چنین حرفی را زده ام؟من چنین چیری را تائید نکرده ام…"
دیکتاتوری چپ ها به سرکردگی اشخاصی چون کروبی ، خوئینی ها و خاتمی به جایی رسید که اکثر شاگردان امام و در حضور امام و به رغم مخالفت ایشان با این اتهامات آمریکایی شدند ! و با فشارها کار به جایی رسید که کم مانده بود عده ای را واقعا داخل دریاچه ساوه بریزند!
ابراهیم اصغرزاده کسی است که در تسخیر لانه جاسوسی نقش داشت و این روحیه ضد آمریکایی وی را در دهه ۶۰ اثبات می کند ، وی امروز پشیمان است . اصغر زاده مدتی نیز در شورای سردبیری روزنامه سلام مشغول بود .
اصغر زاده در مصاحبه با هفته نامه شهروند امروز به نکته جالبی اشاره می کند، وقتی چرخ پوپولیسم ارابه ران رازیر می گیرد !
بی هیچ تغییری متن سوال رضا خجسته رحیمی خبرنگار شهروند امروز و پاسخ اصغرزاده را بخوانید !
"شما جناح راست را در انتخابات مجلس سوم با حربه «اسلام آمریکایی» به حاشیه بردید و به نظر میرسد که همین حربه در به حاشیه فرستادن جناح چپ در انتخابات مجلس چهارم هم به کار گرفته شد و بنابراین ابزار مورد استفاده شما را علیه خودتان به کار بستند.
بله، همینطور است. این حربه یک تیغ دودم بود و ما توجهی به این مساله نداشتیم. در ایران، چه چپ و چه راست و چه میانه همواره با سیاست به مثابه یک امر مقدس برخورد کرده است و عرصه سیاست قدسی شده است. گویی که اگر یک فرد عادی میخواهد سیاستمدار شود باید شرایط خاصی را طی کند و به حوزهای مقدس وارد شود. بنابراین واژگان و اصطلاحات سیاسی ما رنگ و بوی تقدس پیدا میکنند، حال آنکه سیاست باید به سمت عرفی شدن برود.
ما در آغاز مجلس سوم آنچنان از اسلام ناب محمدی یک بت ساختیم و لباس اسلام آمریکایی را بر تن تمام مخالفان خودمان پوشاندیم، در انتخابات مجلس چهارم هم عده دیگری همین لباس را بر تن ما پوشاندند. ما شدیم ملقب به طرفداری از اسلام آمریکایی و حالا منتقدان ما طرفدار اسلام ناب بودند. چرخ پوپولیسم گاهی ارابهران را هم زیر میگیرد و ما به این مساله بیتوجه بودیم. پاشنه آشیل ما در مجلس سوم همین جا بود. ما نباید جریان میانه را از خودمان میراندیم چراکه حذف آنها میتوانست موجب رادیکالیزه شدن فضا شود."
