نماینده – مریم شمسایی*؛ در قرن ۲۱ رسانه ها اعم از مطبوعات، رادیو و تلویزیون و در این اواخر رسانه های سایبری توانسته اند جایگاه بسیار مهمی در زندگی افراد جامعه پیدا و ایفا کنند. هر رسانه بنا به اقتضائات خاص خود توانسته تاثیرات مثبت و منفی فراوانی بر فرد و جامعه بگذارد. در کنار رشد روز افزون رسانه ها نگرانی هایی در مورد اثرات سوء و منفی رسانه نیز شکل گرفته است.
در این میان رسانه های مبتنی بر اینترنت توانسته اند به سرعت از سایر رسانه ها پیشی گرفته و تبدیل به رسانه هایی جریان ساز شوند، شاید برای بسیاری از افراد این اتفاق افتاده باشد که با ورود به دنیای بی پایان اینترنت برای ساعت های متمادی در آن وقت گذرانده باشند بدون آنکه از گذر زمان مطلع شده باشند. اینترنت با وجود قابلیت های فراوان، می تواند افراد با سلایق متفاوت و گروه های سنی مختلف را مجذوب خود کند.
با ورود افراد به دنیای اینترنت کم کم علاوه بر سایت های مختلف، شبکه های اجتماعی و اتاق های گفتگو نیز به صورت جدی شکل گرفت، افراد با سلایق همسو و گاهی نا همسو، با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند.
هویت هر شخص از منظر جامعه شناختی، تصویری است که هر فرد از خود می سازد و با تکیه بر آن خود را از دیگران متمایز یا به دیگران معرفی می کند. هویت اجتماعی بر اساس تعاریف و برداشت های فرد شکل می گیرد و فرد با اتکا به هویت خود، جایگاه و روابط اجتماعی خود را می سازد.
در مورد اتاق های گفتگو یا اصطلاحاً چت روم ها این نکته وجود دارد که افراد بدون نشان دادن چهره و هویت اجتماعی واقعی خود، وارد آن می شوند و با یگدیگر ارتباط بر قرارمی کنند در حالی که خود غیر واقعی شان را که به آن تمایل داشته اند را برای دیگران نمایش می دهند. بر اساس تحقیقات صورت گرفته در این زمینه مشخص شده است افرادی که در دنیای واقعی ارتباط میان فردی یا جایگاه اجتماعی مناسبی ندارند بیشتر تمایل به عضویت در این شبکه های مجازی دارند. کار ویژه این فضاهای مجازی تاثیر بر روی سبک زندگی افراد و جامعه است.
سبک زندگی؛ مفهوم قدیمی، واژه نوظهور
اگر پیشرفت همهجانبه را به معنای تمدنسازی نوین اسلامی بگیریم، این تمدن دارای دو بخش ابزاری و نیز «حقیقی و اساسی» خواهد بود که سبک زندگی بخش حقیقی آن را تشکیل میدهد. بخش ابزاری یا سختافزاری این تمدن موضوعاتی است که در فضای امروز به عنوان نمودهای پیشرفت مطرح میشود؛ از قبیل علم، اختراع، اقتصاد، سیاست، اعتبار بینالمللی و نظایر آن. در معارف اسلامی اصطلاح عقل معاش در مفهوم جامع خود مترادف مفهوم سبک و فرهنگ زندگی است و در قرآن کریم نیز آیات فراوانی در زمینه سبک زندگی وجود دارد. (بیانات مقام معظم رهبری در خراسان شمالی، ۲۳/۰۷/۱۳۹۱)
ورود مفهوم و واژه نوظهور سبک زندگی در ادبیات و فضای گفتمانی کشور و تاکید ویژه مقام معظم رهبری بر آن، جامعه نخبگان کشور را بر آن داشت تا ضرورت بیشتری برای مطرح کردن مفهوم صحیحی از سبک زندگی اسلامی- ایرانی احساس کنند.
اما به راستی سبک زندگی چیست؟ توماس وبر سبک زندگی را اینگونه تعریف می کند: «ارزشها و رسمهای مشترکی که به گروه احساس هویت جمعی میبخشد؛ آن چیزی که مرزهای نامشخص موقعیت و قشر اجتماعی را تعیین میکند. سبک زندگی در واقع به معنای شیوه زندگی فرد، گروه یا اجتماع است و در پیوند با فرهنگ است.»
سبک زندگی که رهبری بر آن تاکید کردند و آن را منجر به تمدن اسلامی دانستند، نمی تواند الگوپذیری از سکولاریسم یا مدرنیسم غربی باشد، اما شبکه های مجازی که عمدتا سبک زندگی و عقاید جوانان ایران را هدف گرفته است با سبک زندگی مورد نظر رهبر منافات دارد.
واقعیت این است که افراد با ورود به دنیای مجازی و چت روم ها از دنیای واقعی فاصله می گیرند و فضای مجازی به افراد این امکان را می دهد که با گذاشتن ماسک هایی بر هویت اجتماعی خود، بتوانند با هویت های کاذب وارد این دنیای بی انتها شوند.
کاربران می توانند ماهیت وجودی خود را به گونه ای دیگر نشان دهند و همین امر باعث شده بسیاری از صاحب نظران با دیده شک و تردید به شبکه های اجتماعی مجازی نگاه کنند. قابل ذکر است که کاربران عضو در این شبکه ها به هیچ ارزش انسانی و نظام اخلاقی پایبند نیستند و در واقع انسانیت و اخلاق محوری در پستوهای این دنیای رنگارنگ مجازی، حلقه ی گم شده است.
در بخش دوم این یادداشت به برخی از معضلات و مشکلاتی که با ظهور رسانه های سایبری در جامعه ما ایجاد شده است، اشاره می کنیم:
۱) افزایش جرائم رایانه ای
از تاثیرات مهم شبکه های اجتماعی مجازی بر سبک زندگی، به وجود آمدن جریان web۱، web ۲ و اخیراً web ۳ است که پایه گذار بسیاری از شبکه های مجازی شده است، و می توان پرکاربرترین آن ها را فیس بوک نامید.
این شبکه مجازی به افراد این امکان را می دهد تا به راحتی با ساختن یک صفحه به نام خود بتوانند تمام مشخصات و عکس های شخصی و گاهاً خانوادگی خود را با دیگران به اشتراک بگذارند و این رفتارها در میان مدت باعث کاهش حساسیت افراد نسبت به ریشه ها و باورهای دینی می شود و دست افراد سودجو را برای اخاذی و اغفال کاربران باز می گذارد.
در واقع شهروندان به راحتی و به گونه ای داوطلبانه اطلاعاتی از خود در رسانه های مجازی به اشتراک می گذارند، که شاید اگر کسی در دنیای حقیقی این اطلاعات را از آنها بخواهد، هرگز به او ندهند.
متاسفانه یکی از قربانیان فضاهای مجازی زنان و دختران هستند. بسیاری از پرونده های حاصل از جرائم اینترنتی مربوط به اغفال زنان ودختران است.
۲) ازدواج اینترنتی؛ فرهنگ نادرست
متاسفانه واقعیت تلخی که بسیاری از خانواده ها با آن مواجه شده اند دوستی های اینترنتی است که چت روم ها مولد آنها هستند و توانسته اند جایگاهی در فرهنگ مان باز کنند.
ورود اینترنت و بدنبال آن شبکه های مجازی به جوامع در حال توسعه مثل ایران که سبک زندگیشان متاثر از ریشه های دینی است در کنار تمام محاسنی که داشته مضرات بیشماری نیز دارا است از جمله پدیده نوظهوری بنام ازدواج اینترنتی!
ازدواج اینترنتی زمانی جایگاهی در جامعه ما پیدا کرد که جوانان رو به عضویت در شبکه های مجازی و تالارهای گفتگو آوردند. در حالی که ازدواج های با نظارت والدین، افراد با تجربه و مشاوره های پیش از ازدواج به طلاق منجر می شود چگونه می شود انتظار داشت دو نفر با اتکا به دو صفحه مجازی در دنیای بی هویت اینترنت ازداوج موفقی داشته باشند!؟
۳) عضویت در شبکه مجازی و انزاوای فردی
با ابداع و گسترش رسانه های جدید، تحقیق در مورد اثرات آنها بر روی سبک زندگی و ارتباطات فردی نیز شدت می گیرد. این سوال که آیا عضویت در شبکه های مجازی باعث انزوای فردی می شود یا خیر، موضوع مورد بحث دانشمندان ارتباطات است.
بسیاری از محققین براین باورند که عضویت در این شبکه ها بر بهتر شدن ارتباط گیری افراد کمک می کند و فرد احساس تنهایی نمی کند. در مقابل، بعضی از صاحب نظران براین باورند که عضویت در این شبکه ها ارتباطات اجتماعی و خانوادگی افراد را تحت الشعاع قرار می دهد و فرد به جای برقراری ارتباط مستقیم و شخصی رو به ایجاد ارتباط آنلاین می آورد و در دراز مدت با کاهش ارتباطات اجتماعی دچار انزوا می شود. در سبک زندگی اسلامی- ایرانی که توام با باورهای دینی است تاکید بسیار بر «صلحه رحم» شده در حالی که شبکه های مجازی فرد را سوق می دهند بر ارتباط گیری فردی نه خانوادگی و جمعی.
در پایان شاید ذکر این نکته خالی از لطف نباشد که خانواده ها برای جلوگیری از اعتیاد جوانان به اینترنت، عضویت در شبکه های مجازی، کاهش اطمینان در روابط و … که در ایران رشد روز افزونی دارد از مراجع قانونی انتظار نظارت و سامان دهی بیشتر شبکه های مجازی که بر سبک زندگی مان تاثیر گذار بوده را خواستار هستند.
* کارشناس ارتباطات
