راهکارهایی برای قضا نشدن نماز‌صبح

به گزارش «نماینده»، قرآن کریم از زبان حضرت ابراهیم خلیل (ع) چنین نقل می‌کند: پروردگارا، مرا برپا‌کننده نماز قرار ده، و از فرزندانم (نیز چنین فرما)، پروردگارا دعاى مرا بپذیر. (ابراهیم، ۴۰). این مساله آن‌قدر برای ابراهیم (ع) اهمیت دارد که بعد از درخواست از خدا، دوباره می‌فرماید این درخواست مرا اجابت کن. در جایی دیگر خداوند از ویژگی منافقان، تنبلی در نماز می‌داند: همانا منافقان، خدا را فریب می‌دهند در حالی که خداوند، آنان را فریب می‌دهد. و هنگامی که برای نماز برمی‌خیزند با سستی و تنبلی، و برای نشان دادن مردم، نماز می‌خوانند. و خدا را فقط اندکی یاد می‌کنند. (نساء: ۱۴۲). در این میان توجه به نماز صبح در آیات و روایات نیز مشاهده می‌شود؛ چنانچه قرآن کریم می‌فرماید: نماز را از زوال خورشید، تا نهایت تاریکی شب، (نیمه شب) برپادار و همچنین قرآن فجر (نماز صبح) را؛ چرا که قرآن فجر، مورد مشاهده (فرشتگان شب و روز) است. (اسراء، ۷۸). طبق روایاتی در ذیل آیه شریفه وارد شده است، مقصود از «قرآن الفجر» نماز صبح است و این روایات را دانشمندان شیعه و اهل تسنن نقل کرده‌اند. در بیانی رسول خدا صلی‌ا… و علیه وآله می‌فرمایند: کسی که نماز صبح نخواند قرآن از او بیزار است. هرکه نماز ظهر بجا نیاورد پیامبران الهی از او بیزارند. ، هرکه نماز عصر را ترک کند فرشتگان از او بیزار است. هر که نماز مغرب نخواند دین از او بیزار است و هر که نماز عشارا ترک کند خدای جهان از او بیزار است. (اسرار الصلوه/ص۳۴). حضرت مهدی (ع) به یکی از مشتاقان دیدارش که به زیارت آن حضرت موفق شده بود فرمود: از رحمت خدا دور است کسی که نماز صبح را چندان تاخیر بیندازد تا ستاره ها ناپدید شوند و نماز مغرب را به حدی تاخیر بیندازد تا ستاره ها ظاهر شوند (حق الیقین/ص۳۰۲). حال در این میان این سوال پیش می‌آید که برای اینکه صبح برای نماز بتوانیم راحت بلند شویم و این فریضه به بهترین شکل انجام شود چه کنیم؟ خواندن نماز صبح در اول وقت آن شاید از نمازهای دیگر مشکل تر باشد؛ چرا که کندن از رختخواب گرم و لذت خواب در ابتدای راه سخت است ولی نمازگزار می‌تواند با کمی تمرین و ممارست از منافع سحر و صبح بهره مند شود و از فیض نماز اول وقت (بالاخص نماز صبح) بی‌نصیب نماند. پیامبر خدا (ص) فرمودند: هیچ بنده ای نیست که به اوقات نماز و مواضع خورشید اهتمام ورزد مگر اینکه آسودگی در هنگام مردن و از بین رفتن غم و اندوه ها و نجات از آتش را برایش ضمانت کنم (میزان الحکمه / ج ۷ / ص ۳۱۲۹). یکی از راه هایی که می‌توان با توجه کردن به آن از خواب صبح دل بکنیم و توجه ویژه به نماز بالاخص نماز صبح پیدا کنیم این است که کمی فکر کنیم و درباره نعمت های خداوند بیندیشیم… یکی از نعمت‌هایی که به ما ارزانی شده، خواب است… خواب و استراحت یکی دیگر از نعمت های خداوندی است که ما از آن غافل هستیم. امیدواریم خداوند توفیق شکر‌گذاری نعمت‌هایش را به ما عنایت بفرماید. چنانچه قرآن کریم درباره شب و استراحت در آن می‌فرماید: و خواب شما را مایه آرامشتان قرار دادیم، و شب را پوششى (براى شما) (نبأ، ۱۰). اگر انسان واقعا نسبت به الطاف و نعمت‌های خداوند توجه داشته باشد و بداند کسی که قرار است به هنگام نماز با وی صحبت کند همانی است که ما را از نیستی به دنیا آورده و تمامی نعمت های خود را نیز بر ما ارزانی داشته تا به نهایت کمال و درجات بالای بهشتی دست پیدا کند. او همانی است که اختیار کمی و زیادی روزی ما را دارد؛ همانی است که مرگ و زندگی ما در ید قدرت اوست و… با این حال آیا نسبت به نماز با بی‌حالی برخورد خواهیم کرد یا آنکه سر از پا نشناخته و با تمام وجود به اقامه نماز عاشقانه خواهیم پرداخت؟

 سوالی که بی‌پاسخ می‌ماند

من از شما سوال می‌کنم آیا در مواقعی که قرار است صبح زود از خواب بلند شویم نیز نمی توانیم از خواب بلند شویم؟ مانند مواقعی که برای رفتن به کوه و گردش با دوستان خود صبح زود برنامه ریزی کرده ایم! یا مثلا امتحان داریم! آیا تاکنون فکر کرده‌اید چرا وقتی با دوستمان قرار داریم فورا بیدار می‌شویم و چه بسا بدون کوک کردن ساعت و از مدت ها قبل از ساعت قرار خود به خود بیدار می‌شویم و هیچ چیزی مانع بیدار شدن ما نمی شود اما هنگامی که می‌خواهیم نماز بخوانیم و با خدا صحبت کنیم و قرار ملاقات با خدا داریم اینطور نیستیم و هر کاری می‌کنیم بیدار نمی شویم و اگر بیدار شویم دوباره می‌خوابیم؟ می دانید مشکل ما چیست؟ مشکل این است که ما به قراری که با دوستمان داریم بیشتر معرفت داریم و رابطه با دوستان را بیشتر دوست داریم تا نسبت به خداوند!! وقتی یاد دوست را در ذهن خود کوک می‌کنیم بدون ساعت بیدار می‌شویم ولی وقتی یاد خدا را در خود کوک می‌کنیم نمی‌توانیم بیدار شویم. این یک مشکل فنی ایمانی است. تمام کسانی که صبح بیدار می‌شوند و کسانی که حتی قبل از صبح بیدار می‌شوند و نماز شب می‌خوانند اینها با ساعت بیدار نمی‌شوند. ساعت کمک می‌کند ولی ساعت به انسان انگیزه نمی‌دهد. دستگاه انگیزشی انسان را فقط و فقط خدا تحریک می‌کند. تا معرفت و محبت خدا در دل انسان کوک نشود انسان نمی‌تواند بیدار شود. ما اگر می‌خواهیم صبح بیدار شویم اول باید عشق خدا را در خودمان کوک کنیم و بعد البته رعایت مواردی هم می‌تواند کمک کار باشد. راهکارها و دستور العمل هایی در ضمن روایات از سوی پیامبر (ص) و ائمه (ع) به ما رسیده است که آنها نیز بهترین راهکار برای به موقع بیدار شدن جهت اقامه نماز صبح خواهند بود. امام صادق (ع) از پیامبر گرامی اسلام (ص) نقل می‌کند: «هر کس که بخواهد شب برای عبادت برخیزد؛ چون در بستر خود خوابید بگوید: (بسم‌ا…) بار خدایا مرا از مکر خود آسوده مدار، یاد خودت را از خاطرم مبر و مرا در گروه غافلان قرار مده، من در فلان ساعت برخیزم. محققا خدای متعال برای او فرشته اى می‌گمارد که او را همان ساعت بیدار کند [کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح غفارى، على اکبر، آخوندى، محمد، ج ۲، ص ۵۴۰]. در ادامه به بیان نکاتی در این امر می‌پردازیم: ۱- هر چه معده در هنگام خواب شب سبک باشد، به هنگام صبح راحت‌تر می‌توانید از خواب برخیزید. حضرت عیسی(ع) می‌فرماید: ای بنی اسرائیل! پرخوری نکنید؛ زیرا هر که زیاد بخورد، زیاد می‌خوابد و هر که زیاد بخوابد، کمتر نماز می‌خواند و هر که کمتر نماز بخواند، در زمره غافلان قلمداد می‌شود (اسرار نماز، محسن قرائتی). ۲- بدن انسان به‌ویژه در شب به خواب کافی نیاز دارد و اگر این نیاز برطرف نشود در کار روزانه و… ایجاد خلل می‌کند. شب نشینی ها و خوابیدن دیرهنگام در بیدار نشدن برای نماز یا کسالت در آن بسیار موثر است. معمولا کسانی که تا دیروقت بیدارند، نمی توانند نماز صبح را بجا آورند. اگر هم بیدار شوند طبیعی است که نمازی با کسالت و خواب آلودگی بخوانند. حضرت علی(ع) درباره آیه «ای کسانی که ایمان آورده‌اید در حال مستی به نماز نزدیک نشوید تا بدانید چه می‌گویید» پرسیدم. فرمودند: شما را از خواب آلودگی و چرتی است که نمی گذارد بدانید در رکوع و سجود و تکبیرتان چه می‌گویید. (همان/ ج ۷ / ص ۳۱۲۹) . بنابر این دیر خوابیدن در شب ما را از درک لذت های معنوی در سحر و نماز محروم می‌کند. ۳-همانطور که انجام عبادت ایمان را افزایش می‌دهد، گناه نیز ایمان فرد را سست کرده و توفیق عبادت را از فرد می‌گیرد. بر این اساس باید انسان از گناه خود توبه حقیقی نماید تا به انجام عبادت موفق شود. پیامبر خدا(ص) می‌فرمایند: نیکی را نور دل و آرایه (زیبای و روشنای) رخسار و نیروی کار یافتم و بدی و گناه را سیاهی دل و سستی در کار و زشتی چهره (میزان‌الحکمه/ج۳/۱۱۴). 

 آیه‌ای که معجزه می‌کند

امام صادق (ع) می‌فرماید: «هیچ کس نیست که (آیه) آخر سوره کهف «قلْ إِنّما أنا بشرٌ مِثْلکمْ یوحى إِلی أنّما إِلهکمْ إِلهٌ واحِدٌ فمنْ کان یرْجوا لِقاء ربِّهِ فلْیعْملْ عملاً صالِحاً و لا یشْرِک بِعِبادهِ ربِّهِ أحدا» را هنگام خوابیدن بخواند، مگر اینکه در هر ساعتى که بخواهد از خواب بیدار شود.»