«نماینده»؛ حنیف غفاری/ مقام معظم رهبری در سخنان اخیرشان در دیدار اعضای نمایندگان مجلس خبرگان به نکات مهمی در خصوص برجام و شرایط پس از آن اشاره فرمودند. ایشان از یک سر بر لزوم نقش آفرینی مجلس شورای اسلامی در بررسی برجام تاکید کرده و از سوی دیگر، ثوابت سیاست خارجی کشورمان از جمله “لزوم ایستادگی قاطعانه در برابر استکبار” را مورد بازخوانی قرار دادند. تاکید رهبر انقلاب بر لزوم عملیاتی کردن اقتصادی مقاومتی به عنوان تنها نسخه موثر در سیاستگذاری اقتصادی کلان کشور نیز از شاخصه های اصلی سخنان اخیر ایشان محسوب می شود. در این خصوص لازم است سه نکته مهم را مدنظر قرار دهیم :
۱- سخنان رهبر انقلاب دقیقا زمانی بیان شد که تنها چند ساعت از تکمیل پازل اوباما در سنای آمریکا (جهت وتوی رای منفی جمهوریخواهان به برجام) سپری شده بود. سنای آمریکا طی یکماه اخیر به بازیگر بلامنازع و اصلی صحنه بررسی و تصویب برجام تبدیل شده بود. بیانیه هایی که هر یک از سناتورهای دو حزب دموکرات و جمهوریخواه در رد یا قبول
جمع بندی مشترک مذاکرات هسته ای ایران و اعضای ۱+۵ منتشر می کردند، به صورتی گسترده مورد توجه همه رسانه های دنیا قرار گرفته بود. درست در روز پنج شنبه، سناتور “میکولسکی” سناتور دموکرات ایالت مریلند به عنوان سی و چهارمین سناتور حمایت خود را از برجام اعلام کرد. به این ترتیب اوباما توانست با جلب آرای ۳۴ سناتور دموکرات حق وتوی خود را برای اجرایی کردن توافق تثبیت نماید. پس از آن، جان کری وزیر امور خارجه آمریکا و دیگر مقامات این کشور در کسوت تمام کنندگان پروسه بررسی برجام اعلام پیروزی کردند. همه این فعل و انفعالات در حالی صورت گرفت که طی یکماه اخیر نقش مجلس شورای اسلامی در بررسی برجام تناسبی با نقش آفرینی پررنگ کنگره آمریکا در قبال این پدیده نداشت. باید اذعان کرد که تا قبل از سخنان اخیر مقام معظم رهبری، جایگاه مجلس شورای اسلامی در معادله مهم “بررسی برجام” کمرنگ، مبهم و در مغایرت با جایگاه تعیین شده برای قوه مقننه در قبال معاهدات بود. با این حال اشاره صریح مقام معظم رهبری به لزوم نقش آفرینی مجلس در بررسی برجام، به نوعی احیای جایگاه و آبروی قوه مقننه در این معادله محسوب می شد. از سوی دیگر، رئیس جمهور و مقامات کنگره آمریکا که تا سه روز قبل خود سرنوشت برجام را در گروی اخم و لبخند و رای مثبت و منفی خود می دانستند، هم اکنون با نقش آفرینی پررنگ مجلس شورای اسلامی در بررسی برجام مواجه شده اند. به عبارت بهتر، بر خلاف آنچه مقامات آمریکایی ماهها در صدد آن بودند، واشنگتن سوت پایان بازی برجام را به صدا در نخواهد آورد و جهت امضا و اجرایی شدن برجام، خوان آخر دیگری به نام ” بررسی برجام توسط مجلس شورای اسلامی ایران” باید گذرانده شود. جان بینر، مک کانل، هری رید، نانسی پلوسی و دیگر مقامات ارشد دو مجلس سنا و نمایندگان آمریکا هرگز تصور نمی کردند نقش مطلق آنها در بررسی برجام این چنین به چالش کشیده شود!
۲- مناسبات نظام بین الملل در عصر حاضر وارد فاز پیچیده ای شده است. از سوی دیگر، نفس پدیده صورت گرفته (توافق هسته ای) نیز تاحدود زیادی پیچیده است. به عبارتی بهتر، ما شاهد تعریف پدیده ای پیچیده در محیطی چند لایه و تو در تو هستیم. در چنین محیطی “کنشها” و ” واکنشها” هر دو اصالت و موضوعیت داشته و مبنای قضاوت بازیگران خارج از گود در قبال یک پدیده یا معادله محسوب می شود. در اینجا متوجه اهمیت سخنان رهبر انقلاب در خصوص لزوم موضع گیری دولتمردان و مسئولین سیاست خارجی ما در قبال مواضع “بد” و “رسمی” مقامات آمریکایی هستیم. اگر در مقابل این سخنان واکنشی صریح اتخاذ نشود و کنش طرف آمریکایی بدون واکنش باقی بماند، تبدیل به یک “قاعده” می شود. سکوت در برابر کنش طرف آمریکایی مترادف با رضایت ما نسبت با این کنش محسوب می شود. “سکوت” در مناسبات امروز روابط بین الملل معنای ” بی تفاوتی” نمی دهد، بلکه از آن پیام همدلی و رضایت استنباط می شود.
نکته مهم تر اینکه سکوت در برابر یک ادعا(مخصوصا اگر ادعای حقوقی باشد) یا تهدید منجر بر ضریب و شدت نهادینه شدن آن ادعا و تهدید در سیاست خارجی و رفتار بیرونی طرف متخاصم خواهد افزود. در این میان نهادینه شدن یک “ادعای حقوقی” در سیاست خارجی و رفتار بیرونی یک کشور به یک پدیده، حتی نسبت به نهادینه شدن یک “تهدید نظامی” نیز خطرناک تر است زیرا پروسه خنثی سازی تهدیدات و آسیبهای حقوقی وارده بر پیکر یک کشور به مراتب نسبت به تهدیدات و آسیبهایی که از گزافه گویی های لفظی بر می خیزد سخت تر است.
۳- مهم ترین نکته ای که از سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامی استنباط می شود، ترسیم نسبت حال و آینده در قبال برجام است. همان گونه که بارها اعلام شده است، “توقف مطلق در زمان حال” یا ” گریز مطلق به آینده” دو خطای راهبردی بزرگ در بررسی پدیده برجام محسوب می شود. در طول دو سال اخیر، رویکرد رهبر انقلاب در قبال پدیده مذاکرات هسته ای،
“تمرکز دقیق بر زمان حال” به همراه ” نگاه رو به جلو ” بوده است. آنچه ما را در قبال پدیده برجام موفق و سربلند
می سازد، ترکیب واقع بینی و آینده نگری است. به نظر می رسد هنوز صورتبندی این پدیده در میان موافقان و مخالفان برجام در کشور به خوبی صورت نگرفته است. متاسفانه در بسیاری از نقد و بررسی های صورت گرفته در قبال برجام، “زمان حال” فدای “آینده” و در مواردی دیگر “آینده ” فدای زمان حال
می شود. سخنان اخیر مقام معظم رهبری “ناظر به زمان حال و آینده ” است نه محدود به یکی از زمانهای حال و آینده. ایجاد پیوستگی میان حال و آینده رمز موفقیت ما در بررسی، تحلیل و صیانت از پدیده هایی مانند برجام خواهد بود. حتی در این معادله، “زمان گذشته” نیز باید در خدمت تفسیر واقع بینانه و آینده نگرانه ما قرار گیرد تا به عاملی پیش برنده تبدیل شود. چنانچه در اظهارات اخیر رهبر انقلاب نیز قابل مشاهده است، ایشان بر لزوم نقش آفرینی مجلس در قبال برجام، پاسخدهی صریح به اظهارات بد و غیر حقوقی مقامات آمریکایی در قبال برجام، لزوم حفظ تضمین لغو تحریمها (نه تعلیق تحریمها)، لزوم عملیاتی کردن اقتصاد مقاومتی (مخصوصا در دوران پسا برجام) ، ایستادگی بر سر اصول سیاست خارجی کشور و …تاکید دارند. بخشی از این موارد ناظر به زمان حال و بخشی از آنها ناظر به آینده است. مخرج مشترک این مطالبات، “نگاه عمیق نسبت به پدیده برجام” است. این نگاه عمیق دارای ابعاد حقوقی، راهبردی، سیاسی، اقتصادی، منطقه ای، فنی بوده و منجر به تبلور نگاه فرصت محور ما نسبت به این پدیده خواهد شد. در منظومه ایجاد شده، قرار نیست یکی از ابعاد برجام فدای ابعاد دیگر مرتبط با آن شود، بلکه هر یک از این موارد باید در جای مناسب خود مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. “قوت ” برجام در یکی از ابعاد نافی ضعف آن در حوزه ای دیگر و یا ضعف برجام در یکی از ابعاد نافی قوت آن در حوزه ای دیگر نیست. پروسه “صیانت از توافق احتمالی” نیز منبعث از چنین نگاه واقع بینانه ای خواهد بود. “منفی بافی” یا ” مثبت اندیشی” اغراق آمیز و بدون منطق نسبت به پدیده برجام سبب خواهد شد تا در پروسه صیانت از برجام (که یکی از اصلی ترین وظایف ما در صورت امضای توافق نهایی محسوب می شود) دچار آسیب، چند دستگی و انفعال شویم. استفاده بهینه از نقاط فرصت ساز توافق هسته ای
و مهار و مدیریت نقاط آسیب زای برجام موضوعی نیست که بدون واقع بینی و آینده نگری محقق شود.
