به گزارش نماینده به نقل از تابناک؛ فرهنگستان زبان و ادب فارسی سومین فرهنگستان زبان کشور است؛ مجموعهای که از سال ۱۳۱۴ تاکنون فعالیت میکند و با سابقهای نزدیک به هشتاد سال با فراز و نشیبهای فراوانی در طول دوران حیاتش دستهوپنجه نرم کرده است. فرهنگستان سوم از سال ۱۳۶۹ آغاز به کار کرد و در این دوران تازه، مرحوم دکتر حسن حبیبی برای دو دوره و دکتر غلامعلی حدادعادل نیز برای چهار دوره زمام امورش را در اختیار داشتهاند و بر دامنه فعالیتهایش نسبت به دوران پیشین افزودهاند.
فرهنگستان دوره اول که توسط وزارت معارف تاسیس شد، با ترکیب حسن اسفندیاری (محتشمالسلطنه)، ملکالشعرای بهار، علی پرتواعظم، حاج سیدنصرالله تقوی، محمود حسابی، علامه دهخدا، غلامرضا رشیدیاسمی، صادق رضازاده شفق، غلامحسین رهنما، حسین سمیعی (ادیبالسلطنه)، عیسی صدیق، سیدمحمدکاظم عصار، محمد فاطمی، بدیعالزمان فروزانفر، ابوالحسن فروغی، محمدعلی فروغی، عبدالعظیمخان قریب، حسین گلگلاب، سرتیپ غلامحسین مقتدر، سرلشکر احمد نخجوان، ولیالله نصر، سعید نفیسی، حسن وثوق برای حدود ۲ هزار واژه معادل فارسی برگزید که با توجه به بسیاری از واژگان منتخب به مرور زمان در ادبیات فارسی جای گرفت و معادل بیگانهاش رخت بربست.
در دوره دوم فرهنگستان که توسط محمد مقدم از سال ۱۳۴۲ با ترکیبی متفاوت با دوره نخست شکل گرفت، ذبیح بهروز، محمود حسابی، رضازاده شفق، جمال رضایی، سپهبد علی کریملو، صادق کیا، حسین گلگلاب، یحیی ماهیار نوابی، محمد مقدم و مصطفی مقربی، برای حدود ششهزار و ششصد و پنجاه واژه فارسی معادلسازی کردند و بخشی از این واژهها نیز توانست در زبان فارسی جای خود را باز کند و در گذر زمان جانشین شایستهای برای عبارات عربی، انگلیسی، فرانسوی و غیره شود و بخشی از آن به شدت مورد مخالفت استادان و زبانشناسان قرار گرفت.
شورای عالی انقلاب فرهنگی پس از خاتمه جنگ تحمیلی در سال ۱۳۶۸ درصدد احیای فرهنگستان با ترکیب و ساختاری تازه برآمد و در نهایت احمد آرام، نصراللّه پورجوادى، حسن حبیبى، غلامعلى حداد عادل، بهاءالدین خرمشاهى، محمد خوانسارى، محمدتقى دانشپژوه، على رواقى، سیّدجعفر شهیدى، حمید فرزام، فتحالله مجتبائى، مهدى محقق، سیّدمحمد محیط طباطبایى، ابوالحسن نجفى، غلامحسین یوسفى، و سیمین دانشور و طاهره صفارزاده به عضویت فرهنگستان درآمدند.
البته از این منتخبان سه نفر، سیمین دانشور و سیّد جعفر شهیدى و غلامحسین یوسفى از ابتدا به علت گرفتارىهاى شخصى از حضور در جلسات شورا و عضویت در فرهنگستان عذرخواهى کردند.
بعداً مطابق با آییننامه فرهنگستان افراد زیر به عضویت پیوستۀ فرهنگستان انتخاب شدند:
حسن انورى، نصراللّه پورجوادى، یداللّه ثمره، غلامعلى حداد عادل، بهاءالدین خرمشاهى، محمد دبیرمقدم، حسن رضائی باغبیدی، على رواقى، اسماعیل سعادت، احمد سمیعى (گیلانى)، علىاشرف صادقى، محمود عابدی، کامران فانى، بدرالزمان قریب، فتحاللّه مجتبائى، مهدى محقق، هوشنگ مرادى کرمانى، حسین معصومى همدانى، محمدعلى موحد، ابوالحسن نجفى، سلیم نیسارى و محمدجعفر یاحقی.
فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی علاوه بر پژوهشکده و مطالعات واژهگزینی، مجموعه مجلات و واحد نشر، برنامه تدوین سند ملی و دفتر ارتباط با صداوسیما، گروههای پژوهشی دوازدهگانهای مشتمل بر «آموزش زبان و ادبیات فارسی»، «ادبیات انقلاب اسلامی»، «ادبیات تطبیقی»، «ادبیات معاصر»، «تصحیح متون فارسی»، «دانشنامه زبان و ادب فارسی»، «دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبه قاره»، «دستور زبان و رسم الخط زبان فارسی»، «زبان و رایانه»، «زبانها و گویشهای ایرانی»، «فرهنگنویسی» و «واژهگزینی» دارد که مجموعه وسیعی از فعالیتها را انجام میدهند، اما آنچه معمولاً نمود بیرونی بیشتری دارد و با نقد همراه میشود، صرفاً واژهگزینی است.
«گروه دانشنامه زبان و ادبیات فارسی» در حال تدوین دانشنامهای ۶ جلدی است که تاکنون ۴ جلد آن منتشر شده و تا سال ۹۵، جلد ششم این مجموعه ارزشمند نیز منتشر میشود و جلد «ذیل» این مجموعه نیز مجزا منتشر میشود.
«گروه دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبه قاره» نیز دانشنامهای مفصل را در دست گردآوری دارد که ۳ جلد از این مجموعه منتشر شده و جلد چهارم در حال تدوین است.
«گروه ادبیات معاصر» طرحهای مختلف از جمله طرح بررسی دستنوشتههای نیما یوشیج، طرح سیر تحول ژورنالیسم در ایران، فرهنگ واژهها و عبارات اصطلاحی در ادبیات داستانی و نمایشی (۱۲۵۰ تا ۱۳۰۰)، معرفی و بررسی آثار و اسناد نمایشی (۱۳۰۰ تا ۱۳۱۰)، بنیانگذاران نقد ادبی جدید در ایران، کتابشناسی نقد و بررسی ادبیات داستانی معاصر را دست انجام دارد.
«گروه ادبیات انقلاب اسلامی» تدوین کتابشناسی توصیفی ادبیات انقلاب اسلامی، تدوین درسنامه دانشگاهی ادبیات انقلاب اسلامی، تدوین تاریخ ادبیات انقلاب اسلامی، ایجاد بانک اطلاعات حوزه ادبیات انقلاب اسلامی و همچنین تدوین کتابهایی در حوزه شعر و ادبیات انقلاب اسلامی و انتشار مجله ادبیات انقلاب اسلامی را در دستور کار دارد.
«گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی» که عمده مسئولیتهایش نظارت بر اعمال مصوبات در فرهنگستان در کتابهای درسی و ارتباط مؤثر با مدارس، گروههای آموزشی و معلمان ادبیات است، تاکنون بیش از ۵۰۰ کتاب درسی مدارس را از لحاظ دستور خط و واژههای مصوب فرهنگستان با همکاری گروه واژهگزینی و گروه دستور خط بررسی کرده و با وزارت آموزش و پرورش در میان گذاشته است. همچنین «جایزه فرهنگستان» که برای جشنواره مطبوعات در نظر گرفته شده، از طریق شورایی در این گروه به مطبوعات منتخب اهدا میشود.
«گروه دستور و رسمالخط فارسی» بررسی وضعیت دستور در نظام آموزشی پیش از دانشگاه، بررسی تحلیلی دستورهای زبان فارسی، بررسی کتابهای درسی مدارس و بررسی و تدوین سجاوندی متمم دستور خط فارسی و مطالعات دستوری و رسمالخطی دیگری نیز در دست انجام دارد و ویژهنامه «دستور» را منتشر میکند.
«گروه تصحیح متون» نیز ضمن ارائه مشاوره در زمینه متون کهن، تصحیح متونی چون سیرالملوک، حدایقالسیر، دیوان قطران تبریزی، حکایت قطببنمحیی و سلسلهالذهب را در دستور کار دارد و در همین ارتباط خبرنامهای درباره شناسایی و ارزیابی و معرفی متون مصحح منتشر مینماید.
«گروه زبان و رایانه» که نرمافزار فرهنگیار را تهیه کرده، سامانه نگارش فارسی معیار و بررسی شرایط تعامل و همکاری با مرکز ملی فضای مجازی برای متولیگری علمی حوزه خط و زبان فارسی را در دستور کار دارد.
«گروه گویشها و زبانهای ایرانی» کتابهای متعددی در زمینه گویشهای مختلف از جمله فینی، بختیاری، راجی، مشکنان و تهرانی منتشر کرده و کتاب ریشهشناسی افعال در زبان فارسی را تدوین و دو جلد نخست کتاب واژهنامه موضوعی زبانهای باستانی ایران را نیز چاپ کرده است و بقیه جلدهای این مجموعه در حال تدوین است.
«گروه فرهنگنویسی» در حال تدوین فرهنگ جامع زبان فارسی است که این فرهنگ بر مبنای پیکرهای از ۱۵۰۰ کتاب تدوین میشود و تاکنون یک جلد آن منتشر شده است. این فرهنگ بزرگترین فرهنگی است که بعد از لغتنامه دهخدا در زبان فارسی تدوین میشود و فرهنگی ریشهشناختی و تاریخی و شاهدمدار است. این گروه علاوه بر فرهنگ جامع، فرهنگ زبان پهلوی را نیز در دست تدوین دارد و همچنین ویژهنامه «فرهنگنویسی» را منتشر میکند.
اما «گروه واژهگزینی» مطرحترین گروه فرهنگستان است که مدیریتش در اختیار دکتر غلامعلی حدادعادل و معاونتش بر عهده نسرین پرویزی است و دارای شوراهایی متشکل از اعضای پیوسته، وابسته و متخصصانی در حوزهای مختلف است. مدیریت این گروه از همان آغاز تأسیس تا به امروز بر طبق قاعدهای نانوشته برعهده رؤسای فرهنگستان بوده است، یعنی مرحوم حسن حبیبی و غلامعلی حدادعادل.
در آغاز دکتر حبیبی سه سال یعنی از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۳ مدیریت گروه واژهگزینی را برعهده داشت. بعد این مسئولیت به دکتر غلامعلی حدادعادل محول شد، ولی دوره مسئولیت او تا سال ۱۳۸۳ ادامه داشت و بعد از آن دوباره دکتر حبیبی تا اواسط سال ۱۳۸۷ مدیر گروه بود و بعد از آن دوباره ریاست گروه برعهده حدادعادل گذاشته شد.
وقتی که گروه واژهگزینی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی تشکیل شد، در آغاز واژههای بیگانه را در حوزه عمومی بررسی و معادلیابی میکرد، اما رفتهرفته کمبود و کاستیهای معادلهای فارسی در حوزه علوم و فنون باعث شد که در سال ۱۳۷۵ فرهنگستانهای دیگر هم به کمک فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی بیایند و کار واژهگزینی تخصصی را آغاز کنند. به همین دلیل فرهنگستانهای علوم، علوم پزشکی و تعدادی از مؤسسههای تحقیقاتی و دانشگاههای کشور به جمع کارشناسان این گروه اضافه شدند.
امروز چهل و شش گروه تخصصی و شورای هماهنگی زیر نظر گروه واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی فعالیت میکنند و حدود ۳۰ انجمن علمی نیز گروههای تخصصی واژهگزینی زیر نظر فرهنگستان تشکیل دادهاند که در قالب طرح برونسپاری عمل میکنند. این طرح از سال ۸۵ در پی فراخوانی به تمام انجمنها و مراکز علمی به اجرا در آمده است.
هر کدام از این گروههای تخصصی واژهگزینی متشکل از دستکم پنج متخصص علمی و فنی علاقهمند به کار واژهگزینی و یک یا دو نفر پژوهشگر و کارشناس گروه واژهگزینی است. این پژوهشگران به نمایندگی از طرف فرهنگستان، بر انتخاب یا ساخت واژه، مطابق با الگوهای ساخت واژه در زبان فارسی و نیز منطبق بر اصول و ضوابط واژهگزینی در فرهنگستان نظارت میکنند و در مواردی وظیفه دبیری را برعهده دارند. حاصل کارگروه واژهگزینی تا پایان سال ۱۳۹۲ در یازده دفتر فرهنگ واژههای مصوب، شامل حدود ۴۵ هزار واژه منتشر شده است.
فرهنگستان معتقد است که واژههای انتخابشده، باید به صورت الگویی برای انتخاب واژه و معادلسازی برای مترجمان و نویسندگان در آیند. همت فرهنگستان معطوف به آن است که در هر رشتهای امکان واژهگزینی اصطلاحات علمی را با به دست دادن یک مجموعه نشان دهد. به همین جهت در سالهای اخیر فرهنگهای لغت تخصصی به نام هزارواژه در رشتههای مختلف علمی برای نیل به این مقصود تألیف و منتشر کرده است. این مجموعهها برگرفته از مصوبات فرهنگستان است.
در نمایشگاه سال آینده نیز ۶ مجموعه هزارواژه و یک فرهنگ واژههای مصوب انتشار خواهد یافت. بسیاری از داوریهایی که درباره فرهنگستان در رسانهها صورت میگیرد ناشی از عدمآگاهی از فعالیتهای آن است. گاه نیز شایعاتی که به فرهنگستان نسبت داده میشود مبنای اظهارنظر قرار میگیرد.
با این اوصاف باید گفت فرهنگستان زبان و ادب فارسی دوران پرکاری را پشت سر میگذارد و انتظار اهالی فرهنگستان نیز این است که برای قضاوت درباره عملکرد این مجموعه ابتدا از فعالیتهای آن آگاهی حاصل شود. به هر حال، اثرات واژهگزینی در بلندمدت نمایان میشود و در کوتاهمدت نمیتوان قضاوت جامعی در این زمینه نمود چرا که تغییر عادتها نیازمند بکاربرد روزمره است که در طول زمان صورت میگیرد.
