به گزارش نماینده؛ شبهای امتحان به جای اینکه درس بخونیم هزارتا فکرو خیال و ای کاش و توهم به سر آدم میزنه.ولی خدا وکیلی چی می شد سیستم آموزشی این جوری نبود که الان هست! خُب؛مثلا چی می شد اصلا امتحانی در کار نبود؟ اون وقت دیگه استرسی واسه نمره نداشتیم.
تازه با میل بیشتری درس می خوندیم!خداییش اگه زور بالا سر آدم باشه اون کار نفرت انگیزه،مثلا ما شب امتحان خودمونو می کُشیم و به صورت فشرده اطلاعاترو تو سرمون جا می دیم اما درست بعد خروج از جلسه امتحان کاملا دیلیت می شه مغزمون.انگار فقط محدود به همون لحظه است!خب چه کاریه پس؟!
اگه امتحان نبود و درس خوندن عشقی میشد حداقل یه چیزی یاد می گرفتیم به قول یکی از برو بچه های کلاس چی می شد واسه هر امتحانی یه قرصی، آمپولی چیزی بود که با زدنش اطلاعات رو وارد مغزمون می کردیم!چی می شد ما هم از اون ساعتا داشتیم که زمانو متوقف می کرد؟ خداییش این از همه باحال تر بود.
چی می شد چیزی به اسم امتحان و نمره و استرس وجود نداشت و محض افزایش اطلاعات درس می خوندیم تا واسه خودمون یه کاره ای بشیم. این درسا کاربردی می شدن واسه زندگی آینده مون.
آنچه در بالا خواندید پاراگراف هایی از دفتر یادداشتروزانه یک دانش آموز بود. از لحن طنز آن که بگذریم به نقاط جالب توجهی در متن بر می خوریم.بخصوص خط آخر نوشته که دقیقا به هدف تعلیم وتربیت اشاره دارد:
” چی می شد چیزی به اسم امتحان و نمره و استرس وجود نداشت و محض افزایش اطلاعات درس می خوندیم تا واسه خودمون یه کاره ای بشیم. این درسا کاربردی میشدن واسه زندگی آینده مون.” به راستی که چه زیبا از انتظارات خود در رابطه با نظام آموزشی نوشته است.
نظام آموزشی زمانی کارآمد خواهد بود که انسانی تربیت کند مزین به مهارت های زندگی نه دانش آموزی که ذهنش از هزار و یک فرمول پرشده و به محضی که از جلسه امتحان بیرون می زند همه انباشته هایش را پاک کند.
آیا نظام آموزشی و ارزشیابی ما به جز حفظ طوطی وار فرمول ها و مباحث درسی به خلاقیت، هوشمندی،کنجکاوی،تلاش و روحیه جست وجوگری دانش آموز نیز اهمیت می دهد؟ آیا نمراتی که در کارنامه تحصیلی یک دانش آموز ردیف می شوند حقیقتا تضمینکننده این هستند که فلان دانش آموز در زندگی آینده خود خوشبخت و یا بهمان دانش آموز در زندگی آینده اش خدای نکرده ناموفق خواهد بود؟ کدام سیستم ارزشیابی با چه محورهایی می تواند ضامن موفقیت یک دانش آموز با مهارت های بالا در زندگی آینده اش باشد؟
دانش آموز را در طول سال امتحان کنیم
یکی از مهم ترین شیوه های ارزشیابی که نه تنها از استرس شب امتحان می کاهد بلکه قضاوتی درست و عادلانه از وضعیت تحصیلی دانش آموز پیش روی معلم و تصمیم گیران وضعیت تحصیلی اش قرار میدهد،ارزشیابی مستمر در طول سال تحصیلی است.
چنانچه میانگین نمرات در طول سال تحصیلی ملاک واقعی ارزشیابی به جای امتحان پر استرس و کشنده پایانی باشد،بیشتر مشکلات دانش آموزان در مواجهه با غول امتحان برطرف خواهد شد.
الهام سبزی، مادر یک دانش آموز دوره ابتدایی برایمان می گوید:«خیلی وقت ها دخترم درست شب امتحان پایانی دچار بیماری شده است.
حالا چه این وضعیت به دلیل استرس بالای او در شب امتحان پیش آمده باشد و چه واقعا مریض شده باشد،ما هر دو فشار زیادی را متحمل شده ایم تا این برهه را رد کند.اما اگر میانگین نمرات او در طول سال تحصیلی ملاک قرار میگرفت،مطمئنا حتی اگر یکی دو باری هم به هر دلیلی در طول امتحانات مستمر مریض می شد،می توانست در دفعات بعدی جبران کند و میانگین نمراتش را بالا بکشد. اما اینکه تنها نمره امتحان پایانی ملاک باشد یک ظلم آشکار هم به دانش آموز و هم به خانواده اش است که پابه پای او فشار مضاعفی را متحمل می شود.»
در یکی از پیشرفته ترین نظام های آموزشی اروپا از بدو ورود به مدرسه تا پایان دوره دبیرستان، شورای کلاس نتایج عملکرد نهایی دانش آموزان را ارزیابی می کند. این شورا از تمام معلمان کلاس، دو نفر به عنوان نمایندگان دانش آموزان و دو نفر نمایندگان والدین ومدیر مدرسه تشکیل می شود.
در طول سال نیز دائماً و تقریباً هر دوهفته یک بار امتحان کتبی برگزار می شود. معلم براساس نمرات دانش آموز و فراز و فرود نمرات وی عملکردش را توصیف می کند. دانش آموزی که دائماً در حال پیشرفت باشد حتی اگر سرانجام نمره خیلی بالایی کسب نکند، دانش آموز زرنگ تلقی می شود.
ولی بدترین شرایط برای دانشآموزی است که نمراتش سیر نزولی طی می کند.در مورد دانشآموزی که دائماً در مرز ده، نمره می آورد والدین تصمیم می گیرند، می خواهند فرزندشان مردود شود یا به سال بالاتر برود؟ مجموع این ارزشیابی ها در کنکور بسیار مؤثر است. نتیجه این ارزشیابی ها برای رتبه بندی مدارس هم بسیار مهم است.
محورهای نظام ارزشیابی کارآمد
مرتضی خلخالی یک صاحب نظر مسائل آموزشی و پژوهشگربا گلایه از سیستم آموزشی که تنها بر پایه محفوظات بنا نهاده شده،می گوید:« نظام سنجش دانشمحور و مفهوم محور کشورمان کاری به ارزیابی مهارتهای شناختی سطح بالاتر، مهارت های روشی، نگرشی و عادت مطلوب یادگیری ندارد و فقط آموختن محتوای علمی و کلاسیک کتاب را مورد سنجش قرار میدهد.حتی گروه دانشگاه رفتگان نیز تمام وقت نوجوانی خود را صرف تلاش برای کسب موفقیت در انباشتن علم محض در ذهنشان کرده اند. متأسفانه در نظام آموزشی ما کتاب درسی و محتوای دانشی آن تقریباً تنها شاخص و استانداردی است که رعایت محتوای آن ضروری به نظر می رسد. نظام امتحانی و سنجش سنتی هرآنچه در کتاب عینیت دارد، پیگیری می کند و آن را مورد سؤال قرار می دهد.راهبردی که برای کاستن از بار فزاینده برنامه درسی کتاب محور در کشور ما معمول است نگهداری تنه اصلی درخت ساختارشناسی و حذف مثال های کاربردی، شکلها، مصداق ها، تمثیل ها، داستان ها و تکالیف عملکردی است. در حالی که اینگونه مطالب برای تسهیل یادگیری، ایجاد انگیزه و جاذبه در محتوای کتاب و… است و نباید آنها را بی پروا حذف کرد. در سایر کشورها دانش آموزان علی رغم اینکه با کتاب های درسی پر حجمی مواجه هستند،منتها مطابق برنامه ها، روش و هدف های خاص مسیر انتخابی خود این کتاب را به عنوان مرجع و منبع مهم، مورد استفاده قرار می دهند وهرگز آن را کتابی نمیدانند که باید تمام محتوای آن را به خاطر سپرد.»
وی درباره نظام ارزشیابی یکی دیگر از کشورهای اروپایی می گوید:« شعارآنها این است که سنجش خدمتگزار برنامه آموزشی است نه ارباب آن! ما از معلمان خود انتظار نداریم تنها آنچه را که پاسخگوی پرسشهای آزمون وتست ها باشد تدریس کنند.
یکی از ابتکارات نظامسنجش چنین کشورهایی طراحی سطوح رشد تحصیلی است. افزون بر سیستم ارزشیابی پیشرفت تحصیلی و امتحانات، هر یک از دانش آموزان برحسب نوعی ارزیابی ملاک محور که به نمره امتحان و بارم معمولی وابسته نیست،سطح بندی می شوند.
هر یک از سطوح دستیابی با چند ملاک و عبارت توصیفی تعریف می شود و معلم امکان می یابد سطح رشد تحصیلی دانش آموز را با توجه به تعاریف تقریباً استاندارد،اجرای نوع امتحانات،ارزشیابی و شناخت شخصی برآورد کند.در گزارش نهایی مدرسه به اولیا،هم سطح رشد تحصیلی و هم درجه پیشرفت تحصیلی او قید می شود.
این سطوح و درجه ها برای استخدام کنندگان و صاحبان مشاغل همچنین برای انتخاب مسیرهای تحصیلی معنی و ارزش زیادی دارد و ممکن است به تصمیم گیری درباره تواناییها و استعداد دانش آموزان برای اشتغال یک حرفه یا ادامه تحصیل در یک رشته بیش از نمرات کارنامه ارزش داشته باشد.۷۵ درصد نمره دانش آموز را امتحانات کتبی مشخص می کند که به صورت پرسش و پاسخ های یک جمله ای برای تعیین سطح دانش آموز برگزار می شوند.
آزمون سطوح بالاتر اندیشیدن، مثل حل مسئله، تفکر نقاد و… نیز بخش دیگرآزمون های تعیین سطح است.ارزیابی مهارت های برقراری ارتباط و ارزشیابی مثل جدول، نمودار، جمع بندی، نتیجه گیری، حسن بیان و… مطرح می شود. ۲۵درصد باقی مانده مربوط به پرونده کارنمای تحصیلی شامل گزارش های عملکردهای پروژههای عملی، آزمایشگاهی و غیره برحسب استانداردها و ملاک های تعریف شده است.»
اضطراب شب امتحان از کجا می آید؟
یکی از چالش هایی که شب امتحان مغز را فلج می کند اضطراب و نگرانی شدید دانش آموزان است.
مرضیه سادات حسینیان یک کارشناس روانشناسی پایین آمدن اعتماد به نفس در دانش آموز را که معمولا از مقایسه های بی مورد والدین در خانه بین توانایی های تحصیلی فرزندشان با سایر بچه های دوستان ،آشنایان و فامیل نشات می گیرد،مهم ترین عامل استرس های شب امتحان توصیف کرده و می گوید:«اعتماد به نفس ارزش و اعتباری درونی است که یک فرد در زمینه های مختلف زندگی، تحصیلی، اجتماعی، جسمانی و هوش برای خود قایل است. افرادی که عزت نفس پایینی دارند، احساس کارآمدی پایین تری دارند.
شکست ها و ناکامی های متعددی را تجربه کرده اند یا اضطراب منتشره دارند.این قبیل افراد بیشتر مستعد اضطراب امتحان هستند. کسانی که از اعتماد به نفس بالایی برخوردارند،برای برخورد شایسته با امتحانات و مشکلات توانایی زیادتری نشان میدهند.انتظارات،توقعات، چشم و هم چشمیها،الگوهای خشک و غیرقابل انعطاف در پرورش فرزند، انتظارات بیش از حد والدین و تفکر کمال طلبانه آنها، تنبیه وسرزنش، عدم ارائه تشویق و تقویت مناسب، وضعیت اقتصادی ـ اجتماعی پایین جزوعوامل خانوادگی محسوب می شوند که به بروز اظطراب در جامعه دانشآموزی دامن می زنند.رقابت- مقصود رقابت های ناسالم و بیماری ۲۰ گرایی است- نیز برای دانش آموزان از جهت روانی پیامدهای زیانبار دارد.»
وی ادامه می دهد:«انتظارات بیش از حد و نابجا از دانش آموز، درس و امتحان دشوار، ماهیت امتحان (مانند بعد رقابتی و مسابقه ای بالا در امتحان کنکور)، محدودیتهای زمانی، محیط نامناسب امتحان، وجود عوامل مزاحم مثل سروصدا، نور نامناسب، گرمای محیط و…از جمله دلایل استرس زای محیطی برای دانش آموزان در جلسه امتحان محسوب می شوند.میزان شیوع اضطراب امتحان در مقطع ابتدایی کمتر از راهنمایی و در راهنمایی عموماً کمتر از دبیرستان است.یکی از عوامل مؤثر، فضا و محیطی است که دانش آموز در آن تحصیل می کند.
برای مثال تفاوت هایی بین جمعیت روستایی و شهری در میزان اضطراب امتحان دیده شده است. آشنا یا غریب بودن ممتحن ها و وجود محدودیت زمانی نیز می تواند از عوامل مؤثر باشد. اغلب دانشآموزان و دانشجویان درجاتی از اضطراب را در حین یک امتحان یا قبل از آن تجربه میکنند، اما هنگامی که این اضطراب بر عملکرد فرد در امتحان تأثیر منفی بگذارد، دیگر عادی نیست و تبدیل به یک مشکل شده است.»
این روانشناس در تکمیل صحبت هایش میگوید:«گذاشتن همه دروس برای شب امتحان، مدیریت زمان ضعیف، جمعبندی و سازماندهی نامناسب از موارد ایجاد اضطراب امتحان هستند. علائم جسمی اضطراب امتحان همانند هر موقعیت پرفشار دیگر است. یک دانشآموز در طول امتحان ممکن است یک یا چند مورد از تغییرات جسمی زیر را تجربه کند: تعریق، عرق کردن کفدست، سردرد، ناراحتی معده، ضربان قلب سریع و انقباض ماهیچهای.برخی از تأثیرات اضطراب امتحان عبارتند از:عصبی بودن، اشکال در خواندن و فهمیدن سوالات برگه امتحانی، اشکال در نظم دادن به افکار، اشکال در بازیابی و پیدا کردن کلمات کلیدی و مفاهیم اصلی هنگام پاسخ دادن به سؤالات تشریحی، ضعیف عمل کردن در امتحان حتی زمانی که مطالب به خوبی مطالعه شدهاند.»
غذای چرب و سرخ کردنی ممنوع!
شیما مرعشی، مادر پسر دانش آموزی است که در ایام امتحانات پایان سال همواره استرس این که غذا چه بپزم؟ را به نحو پر رنگ تری تجربه می کند. چون او در مجلات خوانده تغذیه می تواند برمیزان یادگیری و نیز استرس شب امتحان تاثیر گذار باشد.
وی مستاصل می گوید:«پسرم تنها با غذاهای سرخ کردنی میانه خوبی دارد و اصلا غذاهایی را که با حبوبات حاوی آهن پخته می شوند- نظیر عدس پلو- به دهان نمی برد.از سبزی ها هم گریزان است. درایام امتحانات معمولا با معده درد و تهوع روبه رو می شود.به متخصص تغذیه هم مراجعه کردیم توصیه کرد که از غذاهای سرخ کردنی تا می توانیم بپرهیزیم و بیشتر برایش غذاهای کم حجم و مغذی در نوبت های متعدد فراهم کنیم.»
توجه به تغذیه در ایام امتحانات بسیار حائز اهمیت است.هرچند فرد هنگام درس خواندن نیاز به انرژی بیشتری ندارد اما غذای مناسب برای افزایش یادگیری و تمرکز فرد ضروری است. دانش آموزان در طول امتحانات باید طوری مواد مورد نیاز بدن خود را فراهم کنند که سریع ترو مناسبتر بیندیشند و حافظه قوی تری برای دریافت مطالب داشته باشند.
بر این اساس باید از خوردن غذاهایی که سبب خواب آلودگی می شود، پرهیز کنند.خوب است بدانیم برخلاف تصور بسیاری از والدین که خوردن غذاهای چرب و سرشار از روغن را برای دانش آموزان مناسب می دانند مصرف این نوع مواد غذایی برای تقویت ذهن و بدن مناسب نیست. مصرف غذاهای سرخ شده و غنی ازروغن، فرد را تنبل و بی حال کرده زیرا معده برای هضم غذا به زمان زیادی نیاز دارد.براین اساس باید از مصرف این نوع غذاها قبل از امتحان پرهیز کرد.
وعده های کوچک و سبک در طول روز برای دانش آموزان در ایام امتحان بسیار مناسب است.توصیه می شود تا دانشآموزان به ویژه دبستانی ها در طول روز پنج وعده غذایی مصرف کنند؛یعنی تعداد وعده های غذایی را افزایش و حجم آن را کاهش دهند.
کم خونی، دلیلی شایع برای ضعف در یادگیری
دکتر زهرا اباصلتی، مدیر گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی مشهد می گوید: «احساس ضعف و خستگی، رنگ پریدگی دائمی زبان و مخاط داخل پلک،چشم و لب ها ، کم رنگ شدن خطوط کفدست،سیاهی رفتن چشم ، سرگیجه ، سردرد ، حالت تهوع ، خواب رفتن و سوزن سوزن شدن دست ها و پاها کاهش مقاومت بدن در برابر بیماری ها و افزایش احتمال ابتلا به بیماری های عفونی، بی حوصلگی و گریزان بودن از فعالیت های بدنی و ورزشی از دیگر عوارض و علائم کمبود آهن در کودکان و نوجوانان است.
شایع ترین علت بروز کمبود آهن مصرف کم انواع گوشت به ویژه گوشت قرمز است و یکی از مهم ترین اقدامات برای پیشگیری از کم خونی فقر آهن آموزش تغذیه به منظور ایجاد تعادل و تنوع در برنامه غذایی روزانه است.»
وی ادامه می دهد:«آهن اساسی ترین ماده اولیه برای ساختن گلبول های قرمز خون است.علاوه برآهن،موادمغذی مثل ویتامین های ب و ث و نیز اسید فولیک لازم است که باید از طریق تغذیه مناسب تامین شود.در دوران بلوغ به دلیل جهش رشد نیاز دختران وپسران نوجوان به آهن بیش از دیگر دوران های زندگی است و در صورتی که از منابع غذایی حاوی آهن در برنامه غذایی روزانه به اندازه کافی استفاده نشود نوجوان به سرعت در معرض خطرکمبودآهن و کم خونی ناشی از آن قرار می گیرد.»وی در مورد دلایل شایع کم خونی بویژه در سنین نوجوانی و راه های درمان آن می گوید:« عادات و رفتارهای غذایی خاص در دوران مدرسه و بلوغ اغلب موجب می شود که بجای مصرف غذاهای خانگی از غذاهای غیرخانگی مانند انواع ساندویچ های سوسیس وکالباس، پیتزا وتنقلات غذایی کم ارزش مانند چیپس،نوشابه،شکلات وپفک استفاده شود و به این دلیل نوجوان در معرض خطر کمبود آهن قرار می گیرد؛زیرا این غذاها اغلب از نظرآهن فقیرند.مکمل یاری، آموزش تغذیه مناسب ، غنیسازی مواد غذایی به ریزمغذیها و کنترل بیماریهای عفونی و انگلی از جمله راهکارهای پیشگیری از فقر آهن به شمار می روند.»
منبع: کیهان
